Published On: mer, Dic 13th, 2017

La bocca del lupo, romanzo di Remigio Zena tradotto in genovese. Cap. XX

Romanzo do scio Remigio Zena (nomme d’arte do Scio Gaspare di Marchèizi Invrea) trasportou da l’Italian in Lengua Zeneize da Edoardo Repetto.  Qui il capitolo I.

XIX

L’éa arrivòu unn-a lettia da Manassoea scrïta da-o canonico Marmo, inta quæ, inplorando a só santa benediçion e domandändoghe o perdon pe de tutti i despiäxéi c’a poeiva aveighe dæto sensa voèi, a Battistinn-a a g’annonçiäva  a só moæ che o don Bosco o no s’éa ascordóu de lê e c’o l’aïva ciammâ, insemme con doe ätre figge do päize, into monestê de-e Figge de Maria Ausiliatriçe inte ’na çittæ do Piemonte dïta Mondovì. A l’éa in sciô ponto de partî, in obbediensa a-a vöxe do Segnô e di só superiöi, pe començâ o noviçiato. Chinze giorni ciû tardi a n’éa arriâ unn’ ätra, de lettia, con o bollo de Mondovì, scrïta da unn-a man noea, con tanti rebïghi sottî e tanti filetti, che a Angea a fäva fadïga a lëze: e a Battistinn-a a dïva c’a s’attroeväva inte n’ottimo stato de salute e a l’éa tanto feliçe, delongo ciû contenta d’avei abbrassóu a vitta religiöza, e a no se meritäva de següo, pövia peccatriçe, unn-a graçia coscî insigne, da quæ, dopo do Segnô, a l’éa riconoscente finn-a-a morte a-o reverendiscimo Giovanni Bosco, o só segondo poæ e fondatô da cäza c’a l’àiva accheugëita con tanta generozitæ. Primma de partî da Manassoea lê a saieiva vegnua voentëa a Zena pe abbrassâ só moæ amatiscima e-e só dilette soe, ma scibben c’o ghe cianzesse o cheu, a l’aïva pensóu de dovéi començâ co’n sacrifiçio meritöio a-i oeggi de nostro Segnô Gesù Cristo o só destacco da-o mondo, privandose de sta recövia. Ma t’óu lî o ponto ciû inportante da lettia: indegnamente e sensa nisciun merito lê a l’éa stæta accheugëita pe caitæ, apenn-a apenn-a con a röba c’a l’aiva indosso a-o momento de partî; e coscî a s’attroevava sprovvista de tutto, màscime d’articoli indispensabili de giancaja, e finn-a de scarpe, e pe no costrénze scin da-o prinçipio o monestê a piggiäse unn-a fórte spëiza, a suppricäva che ghe mandessan a-a ciû de sprescia segge a roba segge i dinæ pe accatäla, a-o manco assæ pe arriâ a-o giorno da vestiçion religiöza. E scibben c’o monestê o fïse in bezoegno, a veneratiscima Madre Supeiöa a no domandäva ninte de ninte, a l’éa a Batistinn-a mæxima de só spontania voentæ, c’a l’aïva o dexidëio de no fâ de meno de só conpagne vegnüe con lê da Manassoea e quæ, in ciû de quarche palanca, s’éan portæ ascî o  corëdo, e squæxi o ghe rincrescëiva d’ëse coscî tanto a carrego de l’Istituto. E, visto che inte quelli giorni   a cazzëiva a festa da Beata Vergine do Carmine, a ghe mandäva a só moæ un vestitin benëito, con tante indulgençe concesse da-i sommi Pontefiçi, a ghe mandäva ascî a-e soe dotræ immaginette sacre, e a se raccomandäva a-e só oraçioin, inpromettïndoghe de no ascordäle mai ciû inte só.

A monega c’a l’aiva scrïto sta lettia pe a Battistinn-a, a l’éa unn-a monega piemontëize de següo, e con tutta a só instruçion, a se figuäva c’a « Sciâ Carbone Francisca » a fïse quarche proprietäia, pinn-a a tappo de palanche, opû a Battistinn-a, a fórsa de vïve into mëzo de téste fasciæ, a l’aiva perso a memöia. Fra tutte-e döe insemme, con in ciû a Madre Supeiöa, che a sanpetta a dovéiva ben avëighela missa, ghe domandävan unn-a cösa da ninte : o corëdo sedonca i dinæ pe accatälo, e avéivan giusto çernüo o momento bon !

Avéivan çernüo o momento che a tante disgraçie, unn-a approevo a l’ätra, infiæ inte ’na resta comme e avemarie do rozäio, a s’éa azzonta a rottüa conpleta con e Testette a caxon de-i pendin do Giacomin missi a-i studdi e de-i duxénto franchi da Duchessa dæti a-a Pellegra pe fâ taxéi e dónne c’àivan goägno quello traditô de anbo. Rottüa definitïva sensa speänsa de mëgäla ni con e promisse ni con e preghëe ni con di cénti da fâ deslenguâ i scoeggi, e o pëzo o l’éa a rottüa do maiezzo da Angea, che o Giacomin e só soe o giävan e o regiävan comme unn-a pasta senpre de ciû, e lê, un zoenótto che a véddilo e a sentïlo o päiva un taggia-e-squarça, lê o taxëiva e squæxi o ghe vegnïva grasso. Segondo çerte personn-e ben informæ, a macchina a l’éa apægiâ depoî un bello tocco, no s’aspëtäva che ’n prestesto, e l’ómmo, fändo o stondäio pe no pagâ o daçio, con zâ o savô in sciâ lengoa de quarcöse de mëgio c’o l’aïva in vista, o l’éa d’accordio in tutto con e Testette pe vortâ bandëa e fâ a scapolla a-a primma occaxon. S’o no fïse stæto coscî, e Testette se saieivan contentæ de sbraggiâ comme d’üzo pe n’pâ de öe, e pöi se saiéivan ataxentæ, e anche se lô, matte comm’éan e cattive, avéssan vosciüo ronpïla a ogni patto, quello giäscialóffe, pe l’amô da Angea, stavotta o l’aviæ dovüo tegnî düo, che quande se voe do ben pe davvei a unn-a pövia garçonn-a e pe tanti mëixi a s’æ fæta stâ in penn-a in sciâ lamma do razô, a no s’abandonn-a coscî de ponto in gianco sensa raxon e no se cedde a-i capriççi da matto de doe ciætöse. E quæ raxon o l’aïva d’abandonäla ? Percöse o no se mettëiva a-o soe posto e no a conpatïva do sacrifiçio c’o l’aiva fæto, c’o g’aiva levóu dëx’anni de vitta ? Ma o l’aviæ dovüo baxâ in tëra donde a mettëiva i pê, percöse quello o l’éa stæto un sacrifiçio generözo, un oevia de caitæ bagnâ con lagrime de sangue fæta pe só moæ, pe difénde a só reputaçion ? O l’éa un ómmo opü unn-a bandëa ? O l’aiva o cheu de carne, de ghïza o de cartapésta ?

Chi no voe créddiselo c’o no s’ó-o crédde, ma a Angea, depoî d’avei cénto e suppricóu inutilménte, con o vedde a un træto tutte e só speänse piggiâ o xoeo, quelle che bruxändoghe o sangue a tegnïvan in pê, quande a s’éa attroevâ abbbandonâ da l’ómmo c’a l’aiva çernüo pe ëse o conpagno da só vitta, in cangio de däse a-a despeasçion ò de cacciäse in tæra comme morta, a l’aiva chinóu a tésta rassegnâ. E lagrime a l’aiva zâ cénte, a no ne versäva ciû : paiva c’a-o savesse e c’a se fïse preparâ a riçéive a botta. Solo, a no voeiva rénde l’anello, a no voeiva e basta : a Pellegra, só moæ e só soe, e vexinn-e s’éan misse a predicäghe che segondo i üxi e segondo e regole a no poéiva ciû tegnïlo, ançi o g’aviæ portóu desgraçia, e Testette ghe l’aivan zâ fæto domandâ bén bén de votte: ninte; ciufïto a se saieiva lasciâ taggiâ o dïo ; s’o fïse vegnüo lê in personn-a, o Giacomin, s’o l’aiva o coraggio de vegnî a fäse dâ l’anello, o ghe l’aviæ dæto, ma a lê in personn-a, a lê solo ! Questo voe dî che lê a ghe speäva ancon, o dimostra sorvetutto che se lê a l’aiva sacciüo sopportâ con coraggio a botta terìbile, a no l’aiva posciüo, e foscia a no ghe n’aiva manco a tentaçion, de leväse quello figgieu da-o nïo do cheu. Inta só malinconïa döçe, a ghe voeiva senpre ciû ben e o l’aspëtäva delongo, ma l’éa o cäxo de reçitäghe l’antiffona do poæ Fontann-aroeza : «amâ e no ëse amóu, sciô méistro, quae tenpo o l’è? — tenpo perso e fî straggióu!». E defæti, into mentre che lê a perdëiva e öe a aspëtälo, figuändose un bello momento de veddiselo conparî comme primma, e con sta idea chi a l’attroeväva a forsa de rescïste a-o mâ c’a roziggiäva, o Giacomin o s’ea zâ gióu con a proa da n’ätra parte. Con qüelli che ghe ne parlävan, tanto lê comme e Testette adrissävan a cresta e de raxoin ghe n’aivan in abbondansa. I pendin inpegnæ e o suscidio da Duchessa caccióu in perdiçion, no éan pe ninte un pretesto, percöse unn-a spozâ, a-a vigilia de dî de scî, o n’o s’è mai visto c’a porte a-o Monte un regallo do spozóu, e s’a no se fâ manco di scropoli de desbarasäsene pe quarche citto, voe dî che pe lê o regallo e o spozóu én ligæ inte ’n masso, e se de un a no sâ cöse fäsene, de l’ätro ghe n’inpórta comme de unn-a pippa de tabacco ; no éan un pretesto percöse i dinæ da Duchessa a l’aiva avüi pe o maiézzo, no pe ascondili con tanti regïi e poi cacciäli in mâ, coscî pe o scripïxo de véddili fâ o bollo inte l’ægoa ! O l’éa o só drïto, foscia, de straggiâ coscî a graçia do Segnô, lê c’a l’aiva de longo in corpo a poia che e cugnæ voessan despoeggiäla ? Unn-a votta maiâ che brava dónna de câ, che dónna de giudiçio e d’economia a l’aviæ fæto, con di istinti pægi de grandessa ! Ätro che a Duchessa de Galëa !

Ma mettémmo ascî che seggian tutti di ranpìn, mettémmo che in sciô processo da Bricicca e in sciô dezönô do só anâ in prexon – che no gh’éa barba d’avocatto da poeila sarvâ – se ghe voesse serrâ i oeggi, chi l’é c’o se sentiæ o coraggio de piggiäse a càrrego un cataletto pægio ? No gh’éa  remiscion, a Angea, s’a no l’éa ancon tixica, a g’aiva poco oeio inta luxernetta, abastäva amiäla, cô de l’ægoa tepida, delongo stracca, delongo con a tossa c’a ghe scancasciäva o pëto, vegnüa pægia de n’ assetta de soffranin da no conoscïla ciû depoî c’o Giacomin o l’aiva vista e primme votte e a gh’éa piaxüa ; un derrüo adreitüa. Voeighe ben a unn-a personn-a sann-a con l’intenscion de maiäla o l’é un conto ; maiäla quande a l’é zâ in scê  e vintitrei e  trei quarti o l’é n’ätro ; con a salute no se treppa, e quelli che piggian moggê a piggian pe de ätre raxoin che de vïve inte n’uspiâ framëzo a-i vescicanti e-e asciddie e tiäse in câ di mëghi, prævi e beccamorti.

E purtroppo pe sto verso un tocco de raxon ghe l’aivan : a Angea a tiäva pe davvei a vitta con i denti e o no päiva manco c’a l’avesse in corpo o mæximo sangue de só moæ e da Marinetta, de longo regaggïe da qualonque parte c’o sciuscesse o vento. A dî a veitæ, di despiäxëi e de tribolaçioin da famiggia, a Marinetta, attaccâ con a pëixe a-a Rapalinn-a, ghe n’inportäva poco e ninte, ma a botta a dovéiva avéila sentia lê ascî pe forsa, percöse óua de franchi e cavorrin da só moæ a no ne piggiäva ciû, e se gh’éa un tenpo de neçessitæ, o l’éa giusto alloa ; de giorno in giorno, crescëndo i lusci e i scripïxi, crescéivan e spëize, e a caxon da só anæta a Manassoea a l’aiva perso squæxi tutte e poste e pe refäsele a stagion a no l’éa goæi bonn-a e a dovéiva aspëtâ a-i primmi de l’inverno, quande e scignöe vëgnan inderrê do villezzo, vëgnan zû e foestê, e con i tiätri avërti, arrïan e balerinn-e e-e commedianti. De inprestiti  piccin fæti pe amiciçia, da-a Rapalinn-a a n’aiva avüo ciû de un, e da-a Bardiggia e da-a Linda ascî, ma o l’e un barchî c’o sciüga fïto quello di inprestiti, e amiciçia o no, o l’arësta delongo un verme brutto in sciô cheu de chi à fæto di poffi e o no l’attroeva mai l’öa de poëili pagâ.

Into véddila delongo con a lunn-a inbösa, o sciô Costante o l’aiva començóu a passagiäghe torna in gïo, a contäghe a barzeletta buffa pe fäla rïe, a attastäghe o pöso comme a-e fighe pe védde se son meuie. Un doppodisnâ, foscia pe cäxo o foscia pe appuntamento, s’éan intoppæ in sciô ponte de Caignan, lê o l’aiva vosciüo pagäghe unn-a bottiggia de gazzeu into giardinetto de ’na birarïa, e assettæ a-o tavolin, o g’aiva parlóu da amigo, con o cheu in man : ma percöse a no s’éa mai fiâ de lê ? Percöse a s’éa cacciâ corpo e anima inte moen de gente gramme che a torto e a tortiscimo o detestävan, in cangio de méttise sotta a só proteçion ? A vàiva poco a só proteçion, ma a vàiva tanto assæ che lê óua a l’aviæ posciüo fâ foego con e soe legne sensa dipënde da nisciun, e quarche scüo inta stacca o se l’aviæ delongo attroevóu! O saiva ben o sciô Costante quello che dixéivan in sce de lê inta Peixe Grega, c’o l’éa unn-a canaggia, c’o mangiäva a quattro ganasce in scê l’onô de questa o de quella, ecétera ecétera, ma in cosciensa, lê a-a Marinetta o g’aiva mai proposto ninte de mâ ? A séia da domenega grassa, a-o veggion do Carlo Feliçe, ghe l’aiva acconpagnâ lê ? çertamente, o ghe mettéiva a man in sciô foego, no gh’éa stæto tanto coscî da dî, a l’aiva ballóu, a s’éa demoâ e bon giorno, ma e lengue de sciarbella c’o fävan descazze, a Rapalinn-a e conpagni associæ, poëivan accuzälo lê – anima de legno! Se pe disgraçia l’angeo custode o l’éa vegnüo rosso ? Quella c’a l’éa vegnüa rossa, un pevion cardinâ, a l’éa a Marinetta, a quæ a l’aiva ascöso o näzo into gotto sensa respönde, e sentïndose in sciâ faccia e oggiæ cäde do sciô Costante, a l’aviæ vosciuo sobbacäse sottatæra. Questo o l’éa bastòu –doppo un intervallo piccin- a fäghe piggiâ a-o discorso un ätro gïo : çerti cantin se toccan apenn-a, e poi se cangia de registro. O sciô Costante o l’aiva parlóu ancon pe döe öe, tutto päxe, tutto pànera e vaniggia c’o no päiva manco ciû lê, attroevändo a mainëa de fäse accapî a fondo sensa dâ  ciû ätre spiegaçioin che o movimento di oeggi. Comme o dixëiva quello ? « a mæ lengua da-i mæ oeggi a l’é  assæ diversa – éi d’accapïla de longo a-a revërsa » e pe savei accapî a-a revërsa, a Marinetta a no l’aiva ciû de bezoegno d’anâ a scoea a inprënde a dottrinetta da maliçia.

Con quella aspertïxe particolâ c’o l’aiva o sciô Costante de scangiâ e carte, de métte de longo in primma riga o só riverito nomme e declamâ o só panegirico in scê tutti i registri, e scignorinn-e de Zena passæ, presenti e futüe, quelle che g’an e ciumme in sciô cappello e o portego de câ con a cricca, öxelli de passo e de gaggia, o-e fäva passâ comme inte ’na lanterna magica, pestando scandalizzóu contra o governo e a questüa che e lasciävan passagiâ in cangio de méttile a-o fresco. No ghe n’éa tante a Zena, ma quelle che gh’éan paiva c’o-e conoscesse tutte, o saiva a memöia a só vitta, de donde ne vegnïvan, quante goägnävan anändo a-a séia a demoäse inte poltronn-e do Politeäma, quante spendéivan e straggiävan inte robe de sæa, inti goänti scinn-a e gommie, inti brasaletti d’öu ; o torinéixi o milanéixi, o no se sballiäva, pe-o ciù éan figge de portê oppû de scoläie de cuxoeiue, da-o ninte éan vegnüe a galla pe i meriti do só personalin, attroevävan de longo di scignoroin che se ghe mangiävan approevo un capitâ, e o ciû bello o l’éa questo, che mentre e ciû tante a Milan e a Torin, donde ghe n’é ciû che de stelle in çê, tiävan a caretta zazzonändo ascî a-e Feste Comandæ, a Zena se repiggiävan fïto, ghe crescéivan e pretëize e éan bonn-e de tornäsene a câ con de biscioëte manco tanto picinn-e, provviste de tanto ben de Dïo. A Marinetta, con e oëge avèrte, a se sentïva vegnî l’ægoa a-a bocca. Ecco quelle ch’éan aggiuttæ da-a fortunn-a ! E pensâ che a despëto di daffæ che anävan mâ, con tanti disastri de Borsa, i scignöri pronti a arroinäse  pe ste creatüe nascéivan pe a stradda comme i fònzi in canpagna, e crescéivan delongo, zoeni e vëgi, paolotti e liberali ! O l’abastäva che unn-a figgia con un corpo condiçionóu a cadello a dixesse : presente ! che ciû de vinti se piggessan a baccæ pe avëila.  Ma queste éan de mizëie umane e o l’éa mëgio de lasciäle pèrde. Pe cangiâ, o sciô Costante o ghe contäva di fæti burleschi, unn-a insalatta de prævi, moneghe, tronbettê, vescovi e dónnette alëgre, robba de l’ätro mondo, che donde o l’æse pescâ no se sà, da fâ vegnî rosso no solo l’angeo custode ma tutto un bosco de çipressi. E cöse gh’éa de mâ ? No se poëiva manco ciû rïe ? Stemmo aténti, percöse a Marinetta, con tutta a só innocensa, a se creddéiva d’ëse sciortïa de’n cóu !

Acconpagnändoa a câ in sciô fâ da séia, vegnüi torna amïxi e discorïndo ancon de cose serie, lê o s’ea inpegnóu d’occupäse fïto de lê pe attroeväghe quarche scignöa c’a paghesse ben. A stagion a l’éa morta, ma o no voéiva mïga dî che de scignöe inta çittæ no ghe ne fïsan goaei, ançi o g’àiva parlòu framëzo a-e ätre de ‘na çerta scignöa Bàrboa, a quæ de métte a posto e pettenesse basta che fïsan aspërte l’éa a só specialitæ. Scicomme chinävan zu da stradda Fieschi, o g’aiva fæto védde o nummero do portego donde sta scignöa Bàrboa a stäva de câ. Un pòrtego a-a man drïta, basso e strëito, sotta a-o lanpion. Quella noette, fixicàndose a tésta con i discorsci do sciô Costante e ancon de ciû che in sce quello c’o g’aiva dïto, in sce quello c’o g’aiva fæto accapî, a Marinetta a no poëiva dormî : tutto un gran reméscio de stoemmago, un axillo c’o ghe fäva cacciâ a l’äia i linseu e regiâ l’oegê tutti i menuti pe sentî o fresco, un vanni e vëgni derrê a-i oeggi de cappelinn-e con e ciumme e de onbrellin de sæa. C’a vadde comme a voe, o sciô Costante o l’aiva persoäza, a s’ea deçïsa de lasciäse anâ inte só moen, a-o manco pe proevâ : tanto, fortunn-a o desgraçia, a no l’aiva ciû ninte da pèrde, a s’éa zoegóu o Camillo Ramó con poco giudiçio, che in quanto a lê éan messe dïte e vespri sonnæ, e a maiäse co’n morto da-a famme da Peixe Grega pe tiâ a caretta in döi a no ghe pensäva de següo. Se un giorno o l’ätro o ghe fïse accapitóu de maiäse segondo a só conveniença, ascî con un vëgio arrensenïo, ascî con quello scignöro reffiözo che inte l’inverno o Costante o voëiva méttighe a-e spalle e dixëivan c’o patisse do mâ cadüto – ben, ma o maiezzo o ghe crescëiva, e intanto o ghe boggïva o sangue da-o venin, da-o spaximo do luscio e de demöe, e s’a no o poëiva sfogälo, a g’aviæ lascióu e osse.

Zena, cittæ portoale, a l’éa unn-a de capitali mediterrane da prostituscion a quae a l’éa sens’ätro praticâ ascî de mainëa occaxonâ inte classi popolari comme ultima ratio pe scanpâ a-a mizëia.

I cazin poi éan un inprëiza comme unn-ätra baste che fisan in regola con e lézze.