Published On: mar, Giu 12th, 2018

La bocca del lupo, romanzo di Remigio Zena tradotto in genovese. Cap. XXVI

Romanzo do scio Remigio Zena (nomme d’arte do Scio Gaspare di Marchèizi Invrea) trasportou da l’Italian in Lengua Zeneize da Edoardo Repetto.  Qui il capitolo I.

XXVI
Unn-a de quelle mattin, verso mëzogiorno, intanto che che into pòrteghetto a Pellegra, a pròpòxito da Rapalinn-a, a g’ascädäva e oege a-a Bricicca, un præve sciüto e stiggio, che s’accapïva fïto c’o no l’éa un præve zeneize, o passäva e o ripassäva in sciâ ciassetta con o näzo pe l’äia, çercando in scê muage i numeri di pòrteghi, ammiando un pappê c’àiva in man. Depoî d’avéi giòu in sciû e in zû che pàiva c’o no poése attroevâ o numero c’o çercäva, e se capisce, percöse éan squæxi tutti scancellæ, a l’ürtimo o s’éa deciso a intrâ inta buttega do merçâ in faccia a l’Angeo Custode e, sciortïo de li, o vegnïva drïto into pòrteghetto acconpagnòu da-o garsonetto, o quæ o l’àiva ciamòu a Bricicca pe dïghe che gh’éa unn-a personn-a c’a çercäva e c’a voëiva parlâ con lê. A Bricicca a cazzëiva da-e nüvie : parläghe a lê ? E chi o l’éa quello præve ? Un möro mai visto e conosciüo inta sò vitta ; e a gh’éa restâ li incantâ comme quella c’a l’aspëtäva con a bocca averta o scceuppo da bonba.

A l’éa lê a sciâ Françisca Carbon ? O præve o s’éa levòu o cappello e s’o tegnïva in man into mentre c’o discorïva, piggiando un’äia sëia e conpunta, sottovöxe e con i oeggi basci; döe pòule solamente. Pe quante lê o saccesse che l’anbasciâ dâ quæ o l’éa incaregòu da-i sò supeiöi a saiæ stæta doloröza pe o cheu de unn-a moæ, lê o no dubitäva che lê, bonn-a crestiann-a, a se saiæ rassegnâ a voentæ do Segnô. A Bricicca a no l’accapïva ninte e a l’aspëtäva delongo c’a bonba a scceuppesse, agoeitando quello præve tutto ümio, ni zoëno ni vëgio, c’o parläva adäxo comme s’o se ghe demoesse a tegnïla in sciâ còrda. A sciâ Carbon, fando o sacrifiçio de däghe a-o Segnô unn-a de sò figge, a l’àiva zâ sopportòu a ciû gran parte de l’amaressa do destacco, e coscì sta noeva separaçion a ghe saiæ parsciüa meno penöza, e l’éa pe questo che tanto i supeiöi quante a mæxima suor Giovanna Maria no àivan ezitòu a obbedî speditamente a-i decretti da Provvidensa e piggiâ quello cammin c’o l’éa tracciòu giusto da-a Provvidensa inte unn-a mainea vixibiliscima. – Suor Giovanna Maria ? E chi a l’éa sta reverenda ? S’a moïva un menuto ciû fïto a Bricicca a saiëiva morta sensa savéi c’a fïse a-o mondo. – O tenpo o strenzéiva, a cösa a l’éa stæta deçisa a-a cheita pe ispirascion divina, e con gran rammarico do Don Bosco e circostanse avéivan inpedïo de domandâ o consenso da moæ, però nisciun o dubitäva, e arriâ quella mattin mæxima da Mondovì, suor Giovanna Maria a s’attroeväva a-o bordo do vapô Sud-America, de partensa insemme con de ätre religiöze, aspëtando con fiduccia quello consenso che unn-a moæ crestiann-a a no g’aviæ mai ciû refuòu, pe no dovéi un giorno responde davanti a-o tribunâ do Segnô.

Unn-a ramansinn-a dïta a cadello. A sto ponto, a Bricicca a l’accapïva e a no l’accapïva ; missa in sciâ stradda bonn-a da-o nomme do Don Bosco, a-a fin o gh’éa vegnüo in cheu c’o se trattesse da Battistinn-a, e a s’éa aregordâ che depoî a vestiçion e sò ürtime lettie éan firmæ suor Giovanna Maria, ma però quæ consenso a l’æse da dâ e percöse a Battistinn-a a fïse vegnüa a-a cheita da Mondovì a Zena, e a l’aspëtesse a partensa do vapô, questo proppio a no poèiva indovinälo sensa che o præve no g’ò-o spieghesse davantaggio. Voendo arespondighe, pe no pài coscì gòffa e insensâ, o l’amiäva into gianco di oeggi e poi a se giäva da parte da Pellegra comme pe domandäghe conseggio, sensa attroevâ e pòule.

Ma e pòule gh’éan vegnüe quande, depoî d’avéi accapïo a l’ingrosso che sò figgia a se n’anäva inte Americhe, inte quelle miscioìn cattoliche fondæ lazzu da-o Don Bosco inte’n päize ciamòu Patagonia, a s’éa creddua che o præve o fïse vegnüo da lê a-a dreitüa pe e spëize do viägio ; no ghe saieìva mancòu ciû ätro ! A l’éa lê c’a spedïva in America, sò figgia ? Lê a no gh’inträva ; voivan o consenso ? C’o s’o piggessan püre, scibben che a scignorinn-a santificetur a l’aviæ posciüo beniscimo stäsene a Mondovi a cantâ o Tantumergo in cangio d’anâ in gïo pe-o mondo ; ma lê a no gh’inträva, a l’éa unn-a povea donna despiâ c’abastäva ammiäla da un oeggio solo pe conosce a sò condiçion e tutta a Peixe Grega poéiva testimoniàlo ; no-o savéivan o Don Bosco, a Supeiöa e conpagni associæ, che lê, ätro che sciâ Carbon ! A l’éa unn-a povea donna càrega de mizëia e de poffi, con döe ätre figge da mantegnî ?

A poia a g’aiva fæto piggiâ un equinoçio a Bricicca, e depoî d’avëila lasciâ rescioâ sensa interonpila, delongo con in sciâ faccia tiâ a sò äia de pacifica umiltæ ma ascì de maliçia, e fàndoghe o fatorizo de conpascion, o præve o l’àiva avüo a paçiensa de ripetighelo quattro votte, miga unn-a, quattro, c’a no s’angoscesse e c’a se tiésse foea da l’anima quella scavenn-a, che a lê nisciun no ghe domandäva ninte, manco a pensälo pe rïe, e ancon manco o Don Bosco, tròppo conosciüo da tutte e parte do mondo pe a sò caitæ inezaoribile. A l’ürtimo ghe pàiva d’avéila persoäza, scibben che lê, unn-a votta piggiâ confidensa, a no a finïva ciû de fäghe passâ davanti in proceçion e sò cröxe e-e sò cröxette, percöse, tiòu foea d’inta stacca o reloeio, o l’àiva piggiòu a pòrta : l’éa mëzogiorno e un quarto, a sei öe da seia o Sud-America o sarpäva pe Bonezaire, a sciâ Carbon a l’àiva ben ben do tenpo pe anâ a bòrdo do vapô pe abbraççâ a figgeua e däghe a benediçion, e anandoghe con o resto da famiggia, comme o no dubitäva, a l’aviæ procuròu a suor Giovanna Maria, c’a s’ò-o meritäva, a ciû grande de consolaçioìn de sta tæra.

Negäghela ? Ciu-o mëno döe öe ciû tardi éan tutti in barca che navegävan into porto, a Bricicca,  l’Angea, a Marinetta, o Gabitto e a Rapalinn-a ; a Pellegra a no gh’éa anæta, a conoscéiva i sò meriti e a l’àiva tròppo poia d’anâ sott’ægoa, tiâ zu a-o fondo da-i sò peccoei mortæ. Éan in sciâ barca, ma primma d’arriâ a montäghe drento o sâ o Segnô quante ratelle gh’éan stæte e quanto tenpo perso ! s’o no fïse stæto pe a Angea, a Bricicca a se saiæ fæta persoadde da-a Rapalinn-a e da-a Marinetta, fèrme in scio ponto d’onô de no däghe a-i prævi e a-e moneghe de Don Bosco quella soddisfaçion, e manco a Batistinn-a, depoî c’aivan fæto tutto lô, sensa manco degnäse de mandâ unn-a meza riga de scrïto â moæ a quæ, voei o no voei, a l’éa delongo a moæ; ma a Angea a l’aiva vinta, cianzendo tutte e lagrime di soe oeggi e do soe cheu, rezolüa a qualonque prëxo de vedde sò soe, ascì s’a l’æse d’anäghe a noeo scinn-a o bastimento, e abbraççäla ancon unn-a votta primma de moî. In fondo, unn-a barchezzâ a no ghe despiaxéiva ni a Rapalinn-a ni a Marinetta, contente de vixitâ un bello vapô comme o Sud-America, che a sentî o Pollin o l’éa un di ciû grosci into porto de Zena, e da conpagnia Lavarello o mëgio de tutti.

O Pollin ascì o s’éa misso con  l’Angea : cöse a ne poëiva a Battistinn-a s’o no g’àiva scrïto a so moæ, o s’accapïva che i supeiöi no ghe l’àivan permisso pe a poia che in scio ciû bello sciortissan di inbarassi, e de inbarassi òua no ghe ne voëivan de següo, depoî che a figgia se l’aivan piggiâ sensa unn-a palanca de deutta, mantegnüa e vestìa pe diversci mëixi, a posta con l’idea de spedila a fâ da serva a-i sò prævi de l’America.

Gh’éa pin de gossi in gio â scaletta do vapô, con un muggio de gente che montävan e che chinävan, che pe arriâ a bordo ghe voéiva unn-a vëa manëovra : e donne e quæ no saivan donde mette i pê stranbëlävan, criävan, e saiéva stæto da lasciâ perde tutto se o Pollin, òmmo do mestê, o no se fïse fæto rözo a forsa de braççe e de giastemme. In coerta un mondo e l’ätro : camalli, mainæ, passegê, bàuli inte ganbe, balle de mercansia appëize a-e mancinn-e, che ciûnpo ve cazzëivan in sciâ tésta, un romô de cadenn-e e de vöxe c’o ve ronpïva e oege. Atroeväla, a Battistinn-a inte quella confuxion ! Ecco un præve assettòu in scê unn-a valixe : e se g’ò-o domandiescimo a lê donde poéivan ëse ascöze e moneghe ? E no ! Zâ che gh’éa a libertæ d’anâ e  vegnî sensa nisciun c’o v’angoscésse, o l’éa mëgio de fâ o gïo da coerta da poppa a proa, chinâ de sotta inti alloggi de primma classe e poi inte quelli de segonda, e coscì se saiéiva ascì vizitòu o bastimento, e-e moneghe primma o doppo saièivan sciortïe, s’éan a bordo.

L’Angea e so moæ, che no n’aivan mai visto ninte, alargävan i oeggi caminando aproeo a-o Gabitto, c’o fäva da goidda framëzo a Rapalinn-a e a Marinetta. Un pàize adreitua, o Sud-America! Paiva inposcibilê c’o no l’anésse drïto a-o fondo con tutto quello mondo c’o gh’éa in çimma ! A Marinetta a riëiva into védde de çerte facce de passegê cieuvui d’in sciâ lunn-a in scio terrassin de poppa, di möri da carlevâ comme pe a stradda a no n’aiva mai incontròu: dovéivan ëse di ingrëixi o donque di tedeschi, de bëlesecche con de marscinn-e grixe, longhe scinn-a i pê, e di berettin in sciâ tésta che no ghe mancäva ciu che o manego pe fäghe cheuxe drento a sarsa de tomate, de scignöe tròppo gròsse opû tròppo sciüte, con i veddri in scio näzo, con di cappelli a forma de fonzo, missi li a pòsta pe fâ giâ e gente, e tutti pin de mai tanti scialli, de mantigge, de cappòtti, che poéivan arvî unn-a buttega. Davanti â tuga da scäa c’a chinäva in primma classe un cämê o g’àiva dïto con gäibo che che a primma classe sensa o permisso do comandante a no se poéiva vixitâ e scicomme a Rapalinn-a a g’aiva domandòu s’ò-o sàiva donde éan e moneghe de Don Bosco, delongo con gäibo o l’àiva spedïo a comitïva verso a proa, passòu a macchina, in segonda, e ançi o l’aveiva ciamòu un garsonetto c’o ghe mostresse o cammin. Questa a l’éa noea, de no poei vixitâ  a primma classe ; o Pollin o se sentïva montâ o fumme a-o çervello: aivan poia che affacciandose doi menuti g’arrobessan a vernïxe di mobili e con o sciòu g’aroinessan e indoatüe ? O l’aviæ voentea attaccòu unn-a rattella, che lê e prepotense o no l’éa òmmo da patïle, e sta chi in ciû d’ëse unn-a prepotensa a l’éa ascì un offeiza a lê e a sò conpagnia, ma e donne l’aivan tiòu pe a manega, specialmente percöse inte quello momento o passäva o comandante opû o segondo de següo, un offiçiâ acabanòu, con quattro o çinque gïi de frixa d’òu in sciâ beretta. O discorïva con un præve, o mæximo che quella mattin o l’éa vegnüo inta Peixe Grega, e a Bricicca o l’aiva fïto conosciüo e a s’éa missa a toscî e a giäghe in gïo pe fäse védde, into mentre che i ätri éan zâ anæti avanti, e o l’àiva saluòu con unn-a bella reverensa a penn-a che l’offiçiâ o l’éa chinn-òu de sotta pe a scaletta. Òua c’o no gh’éa ciû de pericolo che ghe domandessan di dinæ, che a Battistinn-a a l’éa inbarcâ e donca quarchedun o biggetto do viägio o l’aiva pagòu, zâ che no costäva ninte, tanto o vàiva de mostrâ un pittinin d’educaçion.

Delongo con i oeggi basci, che però vedéivan beniscimo tutto quello che voéivan védde, e con a sò äia d’umiltæ, l’abbòu o s’éa avixinòu a-a Bricicca, fàndoghe un fatorizo d’amigo : a sciâ Carbon ? Beniscimo, o no dubitäva c’a saiæ vegnüa, ma o l’éa zâ tardi, suor Giovanna Maria, meschinetta a l’aspëtäva da un tocco con inpaçiensa : s’éan zâ viste ? No ? Alloa no gh’éa tenpo da perde, e fïto o s’éa misso in cammin framëzo a fòlla c’a crescéiva de longo de ciû, scansando i ronsoìn di camalli, sätando in çimma a-e valixe, comme personn-a aspërta do movimento de bordo. Derê a sò sottann-a, a Bricicca a se giäva da tutte e parte pe çercâ e sò figge, ma però, passòu a macchina e arriâ inte unn-a specce de corridô donde a-a drïta gh’éa comme un cabannon longo con di boe e a-a mancinn-a gh’éa a cuxinn-a con un battaggion de coeghi promê a-i fornelli, a un ponto a s’éa sentio comme scentâ o respïo da un gran bollo de sangue a-o cheu : a doi pasci distante, drento un stansin, a l’àiva riconosciûo o Bastian, nüo da çenta in sciû, c’o l’inpastäva tutto päxe o pan. Sensa ciû accapî ni donde a l’anésse ni cöse a faxésse, de stranbælon e vedindo tutto doggio, comme a no se segge scciappòu l’osso sacro zû pe a scaetta a zig zag da segonda classe, o l’é’n segretto do sò angeo protettô. Quande a s’éa attroeâ de sotta into salon, squæxi a-o scüo, e o reverendo o l’aiva ciamòu suor Giovanna Maria e træ o quattro moneghe s’éan issæ in pê, lê, in cangio de asbriäse inte braççe de sò figgia, a l’éa arestâ a ammiâ, inscemmelïa, sensa manco pensâ de dî unn-a pòula. Effetto da commoçion, questo se sâ, e do resäto de unn-a povea moæ a pensâ che a sò figgeua a l’anäva inte’n pàize cosci lontan, squæxi segua, novantaneuve pe çento, de no véddila mai ciû foea che a-o Pareiso, e o præve ste cöse següo c’o-e accapïva a-o xeuo e o no se mäveggiäva, ma a Battistinn-a ascì a l’aviæ posciüo mosträse un pittin ciû ciarlonn-a percöse lê ascì, con a sò timiditæ e a modestia religioza, a l’éa restâ incioâ a-o soe posto sensa sillâ, con e moen in cröxe in sciâ pansa cacciæ inte maneghe e i oeggi in scê l’astrego. S’a l’æse avüo a tésta a segno, a Bricicca a se saiæ inbroeggiâ a distingue fra mëzo a-i ätri quello fangotto neigro ; figuremmose òua, che a so tésta a navegäva in scê nüvie ! Scicomme nisciun o parläva, o præve o l’àiva averto lê o discorso pe ronpî o giasso, invitando suor Giovanna Maria a fäse avanti, a dî quarcöse, lê che un momento primma a dexideäva sò moæ con tanta anscietæ e òua c’a ghe l’àiva li a no l’éa manco bonn-a de domandäghe s’a l’éa in salute, ma écco c’a l’arriäva o resto da proçescion e l’Angea, tutta in remescio, a l’àiva cacciòu e braççe a-o còllo a sò soe a penn-a ch’a l’àiva conosciüa into muggio.

Naturale che depoî quello da Angea gh’éa stæto i abbraççi da Bricicca, da Marinetta, da Rapalinn-a, e ascì de lagrime in abbondansa e coscì o giasso o s’éa rotto e fra unn-a lagrima e l’ätra éan començæ i discorsci. A l’éa l’Angea c’a se g’ascädäva, a Rapalinn-a pe cuioxitæ e pe mesciâ a lengoa a no se fäva prëgâ, attaccando o discorso mascime con o præve e con unn-a de moneghe, a ciû vëgia e sussiegöza, c’o paiva c’o ghe l’æse lê o baston do comando, ma a-a Bricicca g’abastäva de cianze, osæ de fretäse i oeggi e de sciusciäse o näzo, e intanto a se sentïva indosso un million de formigoe c’a mangiävan da tésta a-i pê. S’a l’æse posciüo parläghe a-o Bastian! Inconträlo depoî tutto sto tenpo, tutt’assemme, quande a s’éa zâ missa o cheu in päxe e i despiäxei ghe l’àivan squæxi fæto scordâ, attroevalo, véddiselo li a doi passi e no poei manco däghe o bongiorno! Lê e a Pellegra matte a çercälo de giorno e de noette pe tutta Zena, e lê o l’éa anæto a scondise into mëzo do mâ in scê töe de ‘n bastimento! Quante votte o l’aiva zâ fæto o viägio de l’America installòu a bordo de quello vapô? Ecco che a momenti o partïva torna ! e ascì parlandoghe, cöse a g’aviæ dïto ? A no saiëiva miga ariesciâ a tiäselo apreuvo ! Epû  ghe päiva che a fòrsa de pregälo e de supricälo…ma comme a faxëiva a montâ in coerta, con tanti oeggi che l’amiävan, e quello ronpiantiffone do præve o quæ ogni mëzo menuto, manco a fälo aposta, o l’attroeväva unn-a scuza pe mette in töa a sciâ Carbon ?

Tenpestâ de domande, unn-a approevo a l’ätra e spesse comme a gragnoea, a Battistinn-a a no poéiva arespondighe a tutte, oppû, in presensa de ätre téste fasciæ e do direttô spiritoale, a dovéiva zeugâ de scherma segondo a soe pòca levatüa, mascime quande éan domande ciûttosto scabröze che toccävan çerti cantin delicæ. A l’éa de longo lê, soggettöza e de pòche pòule, affeççionâ a-i sò, rassegnâ, alloâ, ma s’accapïva che into monasteio, a Mondovi, a l’aiva inparòu a leçion a memoia e a sò gran poia a l’éa de conprométte l’abito c’a portäva.

A no stäva mâ vestïa da monega, ançi a no se conoscëiva ciû da quella c’a l’éa unn-a votta ; solo, e sò conpagne saivan arrangiäse mëgio, ciû ben, prezënpio inta mainea d’accommodäse o vello con i pontaieu, e asci ciû nette, che quello bavæn gianco che g’an sotta a-o mento tutte e religiöze e o vegne zu largo in scio stoemmago, lê, delongo distræta, o ghe l’aiva pittuòu a oeio de tutti i colori. Basta, da ‘n discorso a l’ätro, vixitando a cabinn-a, ni a Marinetta ni a Rapalinn-a e ancon manco a Bricicca aviéivan avuo o figæto d’areizegäse inte’n viägio pe mâ cosci longo ; l’ Angea in cangio, into soe dô, a g’aviæ baxòu i pê a-o Don Bosco s’o ghe fïse stæto e o g’æse dïto de partî lê ascì insemme a so soe pe anâ lazzu inte l’America, a moî ; a-o manco a saiæ mòrta a-o serviçio do Segnô, lonxi da quelli che g’aivan fæto do mâ ! O pëzo o l’éa de dovéise accoegâ inte quelle coccette, unn-a in çimma a l’ätra pæge che de sgansïe di armäi, con un pertüzo riondo pe barconetto ; ma chi l’é c’o poéiva respiäghe li drento ? De vëe casce da morto che, fra e ätre cöse, pe ariäghe bezoegnäva piggiäle d’assäto, aranpinandose ; e o ve pâ ninte de vïve vintitrei ò vintiquattro giorni filæ inte quella scattoa da segonda classe, donde a penn-a se vedéivan e personn-e, bascia, soffocâ, e c’o gh’éa unn-a spussa de refrescumme c’a ve piggiäva a goa ? A spussa sòlita de tutti i bastimenti, mascime di vapoî, o dixëiva o Pollin Gabitto, ròbba da no fäghe cäxo, che dòppo doi giorni d’abitudine a no a däva ciû fastidio ançi a mettëiva  apetitto, però a Marinetta into stæto in quæ a s’attroeväva  – e-e donne navegæ che g’an de l’esperiensa de cöse de sto mondo l’acapiscian beniscimo – da quello relento a se sentïva piggiâ l’anima : dòppo avei fæto de tutto pe rexiste, a l’ürtimo, se a no scappäva in coerta, l’anima a l’aviæ cacciâ de foea pe dindavvei.

O l’éa stæto o segnale da partensa ; momento ciû, momento meno, l’éa l’öa d’anäsene pe quelli che no g’aivan coæ de fâ un säto inte l’America, e o præve c’o l’éa anæto a informäse da-o segondo, o l’éa chinòu con o releuio in man : trezze menuti de tenpo, ançi dozze e mëzo, primma che issessan a scäa, o no l’éa o cäxo d’invexendäse tròppo ma l’éa mëgio de començâ a mesciäse. E lagrime e i abbraççi éan recomençæ da cappo : a Battistinn-a a s’éa inzenoggiâ davanti a sò moæ, domandandoghe perdon de tutti i despiäxei c’a poëiva aveighe procuròu de sò voentæ o sensa voéi, domandandoghe a sò santa benediçion, raccomandandose a-e so oraçioìn, che a ne g’àiva tanto de bezoegno ; e scicomme a l’éa delongo in zenoggion con e moen zonte, a Bricicca a no saiva da quæ parte giäse pe däghela, a santa benediçion, figüandose che a-e moneghe se ghe dovesse dâ in latin, ciû o meno pægio che quella che dan i prævi a-a fin da fonçion. A ciû sagrinâ, manco a dïlo, a l’éa  l’Angea, ma ascì a Rapalinn-a ; a cianzëiva comme un vitéllo, e-e moneghe, conprëizo quelle döe che scinn-òua n’aivan avèrto bocca, doi catafalchi do magon, ghe tegnïvan o bordon. Che figüa a g’aviæ fæto a Bricicca, sensa contâ che finalmente a l’éa lê a moæ, e o cheu, graçie a-o Segnô, a no l’àiva ni de bronzo ni de carton, che figüa a g’aviæ fæto a no despeäse pezo che i ätri ? Quande tutte insemme éan montæ de d’äto, che pàivan tante Madænn-e, i passegê ghe fàvan o reuo pe a cuioxitæ de vedde cöse o l’anäva a sucedde, e a Marinetta c’a s’éa attroevâ pe forsa into masso, mòrta da vergoegna, l’éa stæta a primma a inandiäse verso a scäa, da unn-a banda tiändo sò moæ pe un brasso, da l’ätra a Rapalinn-a pe o vestî ; o Gabitto, lê o l’éa zâ inta barca c’o l’aspëtäva.

E coscì, framëzo a-i ürtimi addio e a-e ürtime lagrime, s’éan destaccæ. Gh’éa stæto un momento, primma de chinnâ, che a-a Bricicca gh’éa vegnuo comme un gïamento de çervello: sponciando con e gommie quelli che gh’ean da vixin a l’aiva piggiòu l’asbrio pe cacciäse avanti, comme s’a l’æse vosciüo corî da unn-a personn-a c’a l’àiva visto de lonxi e sätäghe adosso pe-a poia c’o scentesse, ma o l’éa stæto un attimo a penn-a e a s’éa fïto pentìa : cöse a se creddëiva d’avéi visto, o diäo ? Inti momenti de gran commoçion o sangue spesse votte o ne fâ de sti schersi chi, e a lê, povea dònna, o l’éa ciæo che o dô de separäse da sò figgia o g’aiva fæto giâ a tésta. Addio ! Addio ! D’inta barca e da-o bordo un veo telegrafo de mandilli, into mentre che a macchina a sciusciäva ; l’èa i ürtimi saluti : addio ! addio ! Mentre che o vapô o comensäva a mesciâ e cian cianin o l’anäva a l’orza giändo verso a sciortia do pòrto, l’Angea a l’éa montâ in pê in sciâ banchetta con e braççe èrte: addio! addio! ma segge o becchezâ do gosso segge a mancansa de fòrse e a vista c’a se gh’éa ecclissâ, se o Pollin o no l’éa pronto comme o lanpo a aberräla a-o xoeo, a saiëiva stæta un boccon pe-i pesci.

A séi öe da mattin do trézze de setténbre do 1888 o vapô Zeneize « Sud America »  da conpagnia La Veloce con 260 passaggê, 69 mainæ e 700 tonnéi de carrego, provegninte da Bonezaire e diretto a Zena, o l’éa approeo a dâ fondo inta bäia de Las Palmas pe carbonnâ e inbarcâ di ätri passeggê, quande o fû speronòu de proa da-o vapô Franseize « La France » da S.G.T. do Havre de 4375 tonnéi o quæ o l’éa aproeo a sarpâ pe continuâ o soe viægio a-o Mar del Plata con ciû de 1300 passaggê e mainæ. O vapô Zeneize o finî drïto a-o fondo inte dëxe braççe d’ægoa, a manco mëzo miggio da ciazza. O primmo officia Tomaxo Gallucci, quattro mainæ e settantequattro ätri passaggê éan morti inte l’aççidente. Framëzo a-e vittime -o destin beffardo!- gh’éan i dözze mainæ da scona Zeneize “Minerva”, sarvæ da-o naofragio  do soe barco –o comme dixan i mainæ, éan “arestæ in scê l’ægoa”- a-o largo de coste do Brazile proppio da-o “Sud-America” con o quæ éan rinpatriæ.

O “Sud America” o l’éa portòu da-o capitannio Ligure Carlo Bertoa e sensa a sò aspertïxe e vittime do desastro saieivan stæte assæ de ciû. O segondo Gallucci o moî alloa c’o çercava de sarvâ un passaggê arrenbòu a de töe che galezzävan framëzo a-i avansi d’avaja : o paiva che sto desgraçiòu -e comme lê asci tanti ätri- a-o comando de abbandonâ o barco o s’ea bollòu in mâ con inte stacche tutti i dinæ in monea d’òu c’aiva goägno lòuando inte Americhe, e o pëizo de l’òu o l’aiva tiæ tutti drïto a-o fondo.

Quattro giorni ciû tardi o vapô “Nord America” da mæxima conpagnia o l’arriô a Las Palmas pe inbarcâ i superstiti e portäli tutti a sarvamento a Zena.

O « Sud America » o l’éa un vapô de 1258 tonnéi c’o poëiva camminâ a dözze miggia a l’öa, trasportando 130 passegge de classe e 750 emigranti alloggiæ into traponte. O armamento o l’éa de 70 mainæ, e segondo o costumme de quelli tenpi a primma classe a l’éa a poppa, a segonda a l’éa a proa approeo a macchina e i alloggi di emigranti éan into traponte, un pe i òmmi e un pe e dònne e i figgeu piccin. O l’éa stæto fæto in Inghiltæra da-o cante Wigham & Richardson de Wallsend do 1871 insemme con doi ätri barchi binelli, o “Nord America” e o “Europa”.  O “Nord America”, immortalòu da-o De Amicis comme o “Galileo” inte un di sò romanzi e c’o l’aiva arrecogëito i naufraghi de Las Palmas. O vapô o l’éa asseguòu pe 800.000 lie-òu con a Societa Italiana di Assicurazioni, a quæ a ghe liquidô o danno a Veloce e depoî regiändose contra a SGT do Havre in quanto responsabile do scinistro.

A conpagnia La Veloce a l’éa nasciüa da-e çennie da societæ Lavarello Gio. Batta & Co., liquidâ do 1883. O Capitannio G.B. Lavarello, Recchelin, visto o gio de emigranti pe o Sud America c’o gh’éa, o l’aiva començòu zâ do 1858 a fâ di viægi con un scippe norvegin accatòu in avaja into porto de Zena a-o quæ o g’aiva fæto dâ recatto e dæto o nomme de Liguria; in seguito, appricando pe o primmo in Italia l’idea da propulscion mista intuia da-o Nino Bixo osæ de integrâ a véia con o vapô, o l’aiva fæto fâ da-o cantê Cadenasso de Sestri -con o sostegno finançiäio di Marchëixi  Marçello Duasso e Giacomo Fëipo Duasso Prævexin, socci accomandanti- un clipper a vapô de 600 tonnéi, o “Buenos Aires” , o quæ pe dî a veitæ o l’aiva unn-a macchina de 25 cavalli a penn-a c’a se deuviäva sorvetutto pe e maneuvre inti porti, e defæti o primmo viægio do Zenna do 1864 o l’aiva duòu squæxi quaranta giorni…ma, dæto o nummero enorme de emigranti con a voentæ de partî pe o Sud America, i daffæ cresceivan a demezüa, scinn-a consentî do 1867 a-o Lavarello, con a raxon sociâ “G.B. Lavarello & C” e-i so quattro millioin de capitâ, de mette in linea quattro ätri vapoî, tra-i quæ o “Nord America” e o “Sud America”, di barchi de dexeutto miggia a l’öa, créando quella che into mondo do shipping d’allo a l’éa conosciüa comme a Lavarello Line con partense tutti i mëixi pe o Mar del Plata: ma a concorensa di vapoî françeixi, ciû moderni e rapidi, a l’aiva finio pe caxonâ a liquidaçion da societæ do 1883. Mägraddo un tentativo di figgi Lavarello de continuâ into meste, duòu scinn-a o 1891, tutti i rimanenti vapoî saieivan stæti accattæ dâ societæ “La Veloce” depoî finnia inta “Navigazione Generale”.

O giorno 14 de novenbre do 1877, da o porto de Zena, sei moneghe Figge de Maria Ausiliatrice son de partensa pe l’America. Acconpagnae da’n praeve, fan parte da primma spediscion miscionaia organizzâ da-i salexien de Don Bosco in Latinoamerica. E moneghe, tutte zoëne, son staete formae inti monestê de Morneize e de Nissa Monferrou a posta pe ste miscioin. A Madre Supeioa Mazzarello e Don Bosco in personn-a son presenti pe i ürtimi conforti primma da partensa.